Tape reading: vraag en aanbod herkennen aan het volume

1. Wat is tape reading?

Tape reading is de kunst om uit koersbeweging en handelsvolume de koerstrend op de zeer korte termijn af te leiden. Het geldt als het hart van kortetermijntrading. Ongeacht de gekozen tijdsperiode wordt altijd de koersbeweging samen met het daarbij verhandelde volume geanalyseerd.

De eerste die tape reading systematiseerde, was Richard D. Wyckoff (1873–1934). Hij definieerde tape reading als de kunst om de onmiddellijke prijstrend te bepalen. Zijn technieken zijn erg oud, maar nog altijd geldig.

Een modernere variant is de Volume Spread Analysis (VSA), die Tom Williams bij een breder publiek bekend heeft gemaakt. VSA zet de verhouding tussen volume en koersspanne (spread) van een kaars grafisch om. Oppervlakkig bekeken is VSA niets anders dan de visuele vertaling van de oude tape reading. Beide varianten hebben zich al tientallen jaren bewezen, want ze berusten op het algemeen geldende principe van vraag en aanbod in de markt.

Van tickerband tot grafiek

De naam komt van de tickerband (Engels 'tape'), een papierstrook waarop vroeger elke transactie met koers en aantal werd afgedrukt. Geen trader gebruikt de oude tickerband vandaag nog, omdat koersen inmiddels veel beter kunnen worden doorgegeven en weergegeven. Toen waren de tape readers de echte daytraders. Alle handelsbeslissingen berustten op de ticker.

De oude tape readers zagen alleen de koers en het handelsvolume op de tickerband, meer niet. Grafieken of andere technische hulpmiddelen waren niet in realtime beschikbaar. Grafieken werden weliswaar al met de hand getekend, maar alleen ter voorbereiding op de handelsdag. De tape readers zaten urenlang zeer geconcentreerd voor de ticker en probeerden het verdere verloop van de handel te voorspellen. Het doel was altijd het volume en de geldstroom daarachter te interpreteren, dus niets anders dan vraag en aanbod te analyseren.

2. Waarom is het handelsvolume bij tape reading zo belangrijk?

Het handelsvolume is bij tape reading belangrijk, omdat het laat zien met welke kracht een koersbeweging tot stand komt. Nogal wat beursbeleggers menen daarentegen dat het volume voor hun beslissingen geen rol speelt. Zij voeren aan dat ze geen statistische significantie hebben kunnen vinden.

Deze afwijzing van het handelsvolume is slim noch dom. Wie het volume niet meeweegt, kan toch succesvol handelen. Hij heeft gewoon één informatiebron minder. Of dat zinvol is, moet ieder voor zich beslissen. Het volume in het algemeen als onbelangrijk afdoen, is echter onjuist.

Op de beurs bestaat geen definitief 'fout'. Stel dat iemand een handelssysteem heeft met een trefkans van 90 procent. Bijna niemand zou het aandurven tegen dit systeem in te handelen. Maar wat als u de tien procent foutkans exact zou kunnen afbakenen? Wie precies weet wanneer het 90%-systeem niet werkt, heeft in feite een nieuw handelssysteem ontworpen. Dit systeem wordt misschien maar zelden ingezet, maar het inzicht in wanneer het oude systeem faalt, kan zeer waardevol zijn. Als iemand dus zegt dat het volume zonder betekenis is, kan dat kloppen, en wel precies onder de omstandigheden die voor deze belegger belangrijk zijn.

Tape reading kijkt vooruit

Bij tape reading draait alles om de toekomstige koers, niet om het verleden. Het grote gebrek van de meeste technische indicatoren is dat ze op het verleden gericht zijn. Achteraf kan elke indicator zo worden geoptimaliseerd dat men hem voor de beste ter wereld houdt. De praktijk toont echter een markt die voortdurend verandert. Het juiste ritme is de sleutel tot de passende keuze van indicatoren.

Tape reading helpt om de marktbewegingen te begrijpen. De koers springt voortdurend heen en weer tussen bied- en laatkoers (bid en ask). Dat lijkt een beetje op tafeltennis: de manier waarop de bal wordt geslagen en de kracht die zich in het volume uitdrukt, vormen samen een totaalbeeld. Daaruit valt af te leiden welke speler de sterkste is. Vertaald naar de markt betekent dat: domineert eerder het aanbod of de vraag het gebeuren?

3. Welke grafiekinstellingen zijn geschikt voor tape reading?

Voor tape reading zijn vooral tickgrafieken geschikt, daarnaast ook dag- en minutengrafieken, mits er genoeg volume wordt verhandeld. Bij elke instelling is het belangrijk perioden met weinig volume te herkennen en buiten beschouwing te laten.

Daggrafieken: Wie op dagbasis werkt, moet rekening houden met feestdagen en beursuren. Op feestdagen en halve handelsdagen is er meestal weinig volume. Deze dagen zijn daarom minder zeggingskrachtig. In Duitsland worden de meeste aandelen via Xetra verhandeld, waar ook het meeste volume ontstaat. De Xetra-handel eindigt om 17.30 uur. Daarmee is de beurshandel echter nog niet voorbij, want andere handelsplaatsen en de futuresmarkt lopen door. Daarom ontstaan in Xetra-koersen vaak grote koerssprongen ('gaps') bij de opening.

Intradaygrafieken: Binnen een handelsdag hangt het volume sterk af van het tijdstip. In de futureshandel, bijvoorbeeld bij de DAX-future (FDAX), is het volume vóór 9.00 uur vaak zonder betekenis. Dat geldt evenzeer voor de avondhandel na 18.30 uur. Deze tijden noemde de auteur in 2008; Eurex heeft de handelstijden sindsdien verder verruimd, waardoor er vandaag nog meer fasen met weinig volume zijn. In zulke fasen ontstaan veel technische valse signalen en is de markt vatbaar voor manipulatie. In de intradayhandel zijn grafieken van 1, 5 of 10 minuten gebruikelijk. Ze zijn ook bruikbaar voor tape reading, maar vereisen altijd voldoende volume.

Expiratiedata: In de futureshandel moet u bovendien letten op de dagen rond de expiratiedatum. Wanneer posities naar het volgende contract worden doorgerold, ontstaan volumepieken die voor de volumeanalyse zonder betekenis zijn.

Waarom tickgrafieken ideaal zijn om het volume te interpreteren

Een tickgrafiek vormt pas een nieuwe kaars wanneer een ingesteld aantal ticks is verhandeld. Een tick is daarbij één afzonderlijke transactie. Dat is een voordeel voor de volumeanalyse, net als de snelheid waarmee de grafiek verandert.

Wie bijvoorbeeld uitbraken (breakouts) in de 5-minutengrafiek handelt, wacht bij in- of uitstap vaak tot de kaars volledig is. In vijf minuten kan de koers echter een flink eind lopen, bij de instap net zo goed als bij de uitstap. Heeft de tickgrafiek al lang een uitstapsignaal gegeven, dan wacht men in de 5-minutengrafiek nog minutenlang op het einde van de kaars. Misschien komt de koers terug in de gewenste richting. Zo niet, dan ziet men hem op het scherm weglopen en raakt men in een gevaarlijke 'hoopmodus'.

De auteur gebruikte in 2008 voor futures de volgende tickinstellingen. Het zijn startwaarden die u aan de huidige marktactiviteit moet aanpassen:

Het voordeel van de tickgrafiek heeft echter een belangrijk nadeel: elke vorm van tijdanalyse, bijvoorbeeld met Fibonacci-tijdsrelaties, werkt niet, omdat de tijdschaal wordt vervormd. Fibonacci-koersrelaties blijven daarentegen volledig geldig.

Afbeelding 1 en afbeelding 2 tonen ter vergelijking de Bund-future in dezelfde periode, één keer in de 5-minutengrafiek en één keer als tick-75-grafiek. Hoewel de periode identiek is, verschillen de kaarsen duidelijk. Juist wanneer het hectisch wordt en er veel wordt verhandeld, reageert de weergave van een tickgrafiek sneller.

4. Hoe werkt de techniek van de minste weerstand?

De techniek van de minste weerstand markeert de slotkoers van elke kaars met hoog volume met een lijn en toont zo in welke richting de koers zich het gemakkelijkst beweegt. In principe bewegen koersen zich in de richting van de minste weerstand. Het doel van de techniek is de actuele trend en mogelijke omkeersignalen te herkennen.

Een basisaanname van deze aanpak luidt: de meerderheid van de marktdeelnemers zit gewoonlijk fout, en slechts een minderheid verdient aan de meerderheid. De markt beweegt zich dus meestal langs een pad dat de meeste deelnemers emotionele pijn bezorgt. De weg van de minste weerstand is het tegenovergestelde van wat de meerderheid verwacht.

Elke koper heeft een verkoper nodig. Kopers en verkopers hebben bepaalde verwachtingen over het toekomstige koersverloop. Zet de grote meerderheid in op stijgende koersen, dan zijn er daardoor nauwelijks nog verkopers. Precies daarom kan de markt omslaan wanneer grote volumes de markt in stromen.

Wat geldt als hoog volume?

Als hoog volume geldt een volume dat boven of dicht bij zijn voortschrijdend gemiddelde ligt. Dit voortschrijdend gemiddelde van het volume heet VMA (Volume Moving Average). Twee voorbeeldinstellingen:

V staat voor het volume, EMA voor het exponentiële en MA voor het enkelvoudige voortschrijdende gemiddelde.

Mini-lijnen: weerstand en steun uit het volume

Een mini-lijn is een weerstands- of steunlijn die direct op de slotkoers van een kaars met verhoogd volume wordt gezet. Ze bevat de informatie dat hoog volume tot precies deze slotkoers heeft geleid. Met elke nieuwe kaars met hoog volume ontstaat een nieuwe mini-lijn. Het verloop van de mini-lijnen maakt trends of trendloosheid duidelijk.

Voor het werken met mini-lijnen gelden deze regels:

1. Doorbraak van de lijn: Een doorbraak (break) van de mini-lijn creëert omkeerpotentieel op korte termijn. Beslissend is de slotkoers van de kaars, niet een toevallige doorsteek met de high of low.
2. Zones: Mini-lijnen die dicht naast elkaar liggen, vormen een zone. Van belang is dan alleen de onder- of bovenkant daarvan.
3. Volume bij de doorbraak: Of de doorbraak met sterk of zwak volume lukt, speelt in principe geen rol. Wat telt, is dat ze mogelijk was. Ontstaat de nieuwe slotkoers met sterk volume, dan stijgt wel de kans op een geslaagde omkeer.
4. Benadering: Al de benadering van een mini-lijn is veelzeggend. Ze is in feite een test of op de achtergrond nog meer kopers of verkopers wachten, en toont zo de wil van de marktdeelnemers.

In afbeelding 3 zijn de mini-lijnen in een candlestickgrafiek getekend. Aan hun volgorde herkent u de actuele trend en mogelijke keerpunten. Het verloop toont hoe de markt zijn krachten naar boven of naar beneden verlegt.

Mini-lijnen van de A- en de B-klasse

Mini-lijnen kunnen in twee klassen worden ingedeeld: lijnen van de A-klasse markeren een uitputting met aansluitende omkeer, lijnen van de B-klasse een kaars met hoog volume zonder uitputting.

Wie met mini-lijnen werkt, krijgt gevoel voor het verschuiven van weerstanden en steunen. In welke zones kan de koers zich vrij bewegen, en waar begint een weerstand waar marktdeelnemers nieuwe interesse vinden? Afbeelding 4 toont een voorbeeld van de indeling in A- en B-klasse.

Mini-lijnen en volumegemiddelden kunt u in elke gangbare grafieksoftware tekenen. Of u kaarsen met hoog volume en doorbraken van de lijnen zeker herkent, test u het best zonder kapitaalinzet in de gratis realtime demo van het platform NanoTrader.

5. Welke vier volumesituaties onderscheidt tape reading?

Tape reading onderscheidt vier volumesituaties, die voortkomen uit de combinatie van volumeniveau en kaarsgrootte. Een grote kaars heeft een grote spanne tussen high en low, een kleine kaars een geringe.

De vier situaties maken deel uit van de volgende basispatronen en dienen voor de analyse van kaars tot kaars.

6. Welke basispatronen kent tape reading?

De belangrijkste basispatronen van tape reading zijn het begin van het keerpunt, de volume-omkeer, de bullish consolidatie, de omkeer bij laag volume, de volumetrend, de uitbraak en de trading range. De patronen zijn vrijwel ideaaltypisch weergegeven; in werkelijkheid zijn er veel kleine variaties.

Ter vereenvoudiging tonen de schema's geen openings- of slotkoers. Elke koersbalk staat alleen voor de spanne tussen high en low. Weergegeven zijn patronen voor een longinstap. Voor een shortsignaal geldt telkens het omgekeerde koerspatroon; het volumepatroon blijft identiek.

Het overzicht is niet volledig. Theoretisch hoort het volledige palet aan candlestickpatronen erbij, want elke candlestickformatie wint aan zeggingskracht wanneer het passende volume haar ondersteunt. Ook kunnen de basispatronen worden uitgebreid naar klassieke grafiekformaties zoals hoofd-schouders, vlaggen en wimpels.

Begin van het keerpunt

Het begin van het keerpunt is een typisch keerpunt bij hoog volume. Bij de eerste twee balken is er nog een zekere interesse in dalende koersen: de koers daalt bij licht stijgend volume. De derde balk onthult de eerste neerwaartse zwakte, want de koers daalt bij zwakker volume. Bij de vierde balk komen veel marktdeelnemers samen. Het hoge volume en de geringe spanne tussen high en low tonen het potentiële keerpunt.

Het verdere verloop ligt niet vast. Er kan een sterke koopdrang ontstaan of slechts een korte adempauze naar boven. Na zo'n adempauze zouden dan lagere koersen volgen. Afbeelding 5 toont het begin van een keerpunt.

Volume-omkeer

De volume-omkeer is een omkeerpatroon waarbij minstens drie balken met bovengemiddeld volume de punt van het patroon vormen. Meestal markeert dit patroon een echte omkeer met een volledige trendomkeer. Het belangrijkste detail is het bovengemiddelde volume bij de opwaarts gerichte vijfde balk. De volume-omkeer verloopt snel en kent meestal grote kaarsen. Een schoolvoorbeeld toont afbeelding 6.

Bullish consolidatie

De bullish consolidatie is een adempauze in de opwaartse trend waarin het volume duidelijk afneemt. Qua koerspatroon lijkt ze op de volume-omkeer; het belangrijkste verschil is het gedrag van het volume. Typisch is een stijging met hoog volume. Na een kortetermijntop dalen de koersen in een weinig dynamische beweging die steeds meer volume verliest.

De afname van het volume is het belangrijkste kenmerk van het patroon. De koersen komen niet al te ver terug. De Fibonacci-retracements van 23,6%, 38,2% en 50% weerspiegelen de typische terugval het best.

Ook de volumeverhoudingen bieden een praktisch instaphulpmiddel. Referentiegrootheid is het maximale volume dat tot de top heeft geleid. Is het volume ongeveer gehalveerd, dan is er zoveel ontspanning in de markt opgetreden dat ze klaar is om de hoofdtrend weer op te pakken. Afbeelding 7 toont de bullish consolidatie ideaaltypisch.

Omkeer bij laag volume

De omkeer bij laag volume is een langzame trendomkeer waarvan het wezen het gebrek aan interesse van de markt is. Dit soort omkeer sluit een snelle koersreactie vrijwel uit; de duur ervan is een opvallend kenmerk. De lusteloosheid van de marktdeelnemers blijkt onmiskenbaar uit het ondergemiddeld lage volume. Bij het dieptepunt zijn er kleine en grote kaarsen zonder effect.

De stijging van de koersen verloopt langzaam, als een strategisch 'verzamelen' van de aandelen of contracten. Met stijgende koersen ontstaat nieuwe interesse van andere marktdeelnemers, die de koers vervolgens verder omhoog drijven. Afbeelding 8 toont de langzame beweging: na een eerder ronde bodem komt met stijgende koersen nieuw volume in de markt.

Volumetrend

Een volumetrend is een opwaartse of neerwaartse trend waarvan de richting wordt bevestigd door verhoogd volume. Opvallend is de langzame beweging in vergelijking met typische uitbraakpatronen, die meestal zeer dynamisch verlopen. Een kaarsanalyse is lastig, omdat kleine kaarsen van vrijwel elke vorm een sterk trendkanaal vormen. Het patroon wordt bepaald door het trendkanaal en het volume.

Het trendkanaal is altijd smal, en keerpunten zijn vrijwel niet te voorspellen. De door volume gedragen trend loopt continu door zonder duidelijke consolidaties. Treden die toch op, dan zijn vaak retracements van 23,6% of 38,2% te zien. Wie met de Elliottgolftheorie werkt, herkent in dit verloop de impulsieve golf 3.

Het basispatroon toont opwaarts gerichte balken met verhoogd volume en terugvallende balken met laag volume. In een door volume gedragen trend falen typische oscillatoren zoals de Commodity Channel Index (CCI) of de stochastic. Ze bewegen zich voortdurend in het extreme gebied zonder dat er een omkeer volgt. Afbeelding 9 toont een opwaartse trend waarbij ook de toppen door hoog volume worden ondersteund.

Uitbraak

Een uitbraak heeft betere kansen wanneer het volume bij het doorbreken van de weerstand minstens tien procent hoger ligt dan bij het ontstaan ervan. Het uitbraakpatroon behoort tot de belangrijkste technische patronen, en het volume geeft een aanwijzing over de waarschijnlijkheid van de uitbraak. De te breken weerstandslijn is eerder met een bepaald volume ontstaan. Dit volumeniveau dient als vergelijkingswaarde.

Positief is bovendien wanneer er vooraf een duidelijke consolidatie heeft plaatsgevonden. Vanuit deze ontspanningsfase kan de markt met nieuwe kracht een uitbraak proberen. Omgekeerd stijgt de kans op een valse uitbraak ('false break') wanneer het volume bij de uitbraak minstens tien procent lager ligt. Afbeelding 10 toont het uitbraakpatroon ideaaltypisch: na de weerstand volgt een consolidatie met verminderd volume, bij de break ligt het volume boven het oude volume bij de weerstand.

Trading range

Een trading range is een consolidatiefase waarin de koersen heen en weer bewegen tussen een boven- en een ondergrens. Beide grenzen tonen volumepieken waarop de koers terugkaatst. Bij de bovengrens komen extra verkopers in de markt, bij de ondergrens komen nieuwe kopers bij.

Een bijzonderheid is dat de volumepieken met de tijd lager worden. Hoe langer de consolidatie duurt, hoe minder volume er nodig is om de eigenlijke uitbraak naar boven of beneden uit te lokken. Ziet men de steun- en weerstandszone als een muur, dan breekt er bij elke aanraking een stuk uit, zodat de muur na verloop van tijd afbrokkelt. Aan het einde staat een krachtige doorbraak die de koersen naar volledig nieuwe zones stuwt. De geïdealiseerde trading range in afbeelding 11 toont het hoge volume in de opwaartse en de neerwaartse beweging.

7. Wat zijn de grenzen en risico's van tape reading?

Tape reading levert waarschijnlijkheden op, geen zekere signalen: elk van de beschreven patronen kan mislukken. De meest voorkomende foutbronnen zijn:

• Fasen met weinig volume: feestdagen, halve handelsdagen, vroege ochtend- en late avonduren geven veel valse signalen.
• Rollover-dagen: rond de expiratiedatum vervormt het doorrollen naar het volgende contract het volume van futures.
• Valse uitbraken: ook een uitbraak met hoog volume kan terugvallen in de oude range.
• Koerssprongen: een stoporder beschermt niet tegen gaps. De uitvoering kan duidelijk onder de stopkoers liggen.
• Hefboom: futures zijn producten met hefboom. Verliezen kunnen de gestorte margin en zelfs de inleg overschrijden.

Een vereenvoudigd voorbeeld zonder kosten laat zien hoe u de uitbraakregel toepast. Is een weerstand ontstaan bij een volume van 10.000 contracten, dan moet de break plaatsvinden met minstens 11.000 contracten. Ligt het volume bij de uitbraak op 9.000 contracten of minder, dus minstens tien procent lager, dan stijgt het risico op een valse uitbraak. Valt de koers na de instap terug onder de weerstandslijn en sluit hij daar, dan is het signaal mislukt. Wie dan een stop vlak onder de laatste mini-lijn heeft geplaatst, beperkt het verlies tot de afstand tussen instap en stop, plus transactiekosten en eventuele slippage.

8. Tape reading in een oogopslag

De belangrijkste regels van de besproken techniek op een rij:

Conclusie: tape reading vraagt training

Tape reading is geen wondermiddel, maar wel een echt concurrentievoordeel voor iedereen die volume en koers consequent samen leest. De besproken patronen kunnen nooit aanspraak maken op volledigheid; theoretisch bestaan er oneindig veel variaties. Ook mag niet de indruk ontstaan dat tape reading de ultieme techniek is waarmee iedereen succes kan hebben. Er is veel training nodig om de juiste beslissingen te nemen. Precies daarin ligt het voordeel van de tape readers: de meerderheid van de marktdeelnemers schrikt terug voor deze inspanning.

Richard D. Wyckoff vatte de kern van tape reading zo samen: "Money is made in Tape Reading by anticipating what is coming – not by waiting till it happens and going with the crowd." Vrij vertaald: met tape reading verdient u geld door te anticiperen op wat komt, en niet door af te wachten tot het gebeurt en dan met de massa mee te gaan.

De patronen zijn toepasbaar op aandelen en op de handel in futures zoals de DAX- of Bund-future. Houd daarbij rekening met het hefboomeffect: het versterkt winsten en verliezen in gelijke mate. Oefen het lezen van volume en mini-lijnen eerst zonder kapitaalinzet op de gratis demorekening. Hoe ervaren traders volume en grafiekpatronen in de praktijk gebruiken, ziet u in de gratis tradingwebinars van WH SelfInvest.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Wat betekent tape reading?

Tape reading betekent letterlijk 'het lezen van de band'. Bedoeld is de tickerband waarop vroeger elke beurstransactie met koers en aantal werd afgedrukt. Vandaag staat de term voor de analyse van koersbeweging en handelsvolume, waarmee traders de verhouding tussen vraag en aanbod inschatten en het koersverloop op de zeer korte termijn afleiden.

Is tape reading vandaag nog actueel?

Ja, de principes van tape reading gelden nog steeds, omdat ze berusten op vraag en aanbod. Alleen de hulpmiddelen zijn veranderd: in plaats van de papierstrook gebruiken traders vandaag tickgrafieken, volume-indicatoren en de lijst van alle afzonderlijke transacties (time and sales). Door de automatisering van de markten is het lezen van het volume veeleisender geworden, maar niet overbodig.

Wat is het verschil tussen tape reading en orderflow trading?

Orderflow trading is een moderne doorontwikkeling van tape reading. Klassieke tape reading analyseert uitgevoerde transacties met koers en volume. Orderflowanalyses tonen bovendien of transacties tegen de bied- of laatkoers plaatsvonden, en vaak ook de openstaande orders in het orderboek. Het basisidee blijft hetzelfde: herkennen of kopers of verkopers de markt beheersen.

Werkt tape reading ook bij forex?

Tape reading werkt bij forex slechts beperkt, omdat de spotmarkt voor valuta geen centrale handelsplaats en dus geen volledig volume heeft. Veel platforms tonen daar alleen het tickvolume, dus het aantal koerswijzigingen. Zeggingskrachtiger is het volume op beurzen, bijvoorbeeld bij aandelen of futures, waaronder ook valutafutures.

Welke gegevens heeft u nodig voor tape reading?

Voor tape reading heeft u realtime koersen met betrouwbaar volume nodig, bij voorkeur van een beurs. Nuttig zijn grafieksoftware met tickgrafieken en een voortschrijdend volumegemiddelde, en een time-and-sales-lijst. Vertraagde koersen zijn niet geschikt voor kortetermijn-tape reading, omdat de situatie in de markt binnen enkele seconden kan veranderen.

Is tape reading geschikt voor beginners?

Tape reading is slechts beperkt geschikt voor beginners, omdat het veel ervaring en concentratie vraagt. De patronen lijken in het schema eenvoudig, maar in de live markt komen ze zelden ideaaltypisch voor. Beginners leren best eerst de basis van candlestickgrafieken, steun en weerstand, en oefenen tape reading daarna zonder kapitaalinzet.

Kan ik tape reading oefenen zonder echt geld?

Ja, met een demorekening kunt u tape reading oefenen zonder kapitaalinzet. U tekent mini-lijnen, observeert het volume bij weerstanden en controleert welke basispatronen zich bevestigen. Houd er rekening mee dat resultaten op een demoplatform geen garantie bieden voor toekomstige winsten, omdat in de echte handel ook emoties en de kwaliteit van de uitvoering een rol spelen.

Dit artikel van Christian Lukas verscheen oorspronkelijk in het Duitstalige TRADERS´ Magazin, editie 12/2008, en werd voor deze publicatie licht bewerkt en vertaald.

Risicowaarschuwing: Effecten zijn onderhevig aan koersschommelingen. De handel in financiële instrumenten met hefboom brengt aanzienlijke risico's op verlies met zich mee; bij futures kunnen de verliezen de inleg overschrijden. Winsten uit het verleden of op een demoplatform bieden geen garantie voor toekomstige winsten. De grafieken zijn historisch (2008), de patronen schematisch en het rekenvoorbeeld vereenvoudigd en zonder transactiekosten. Dit artikel is geen beleggingsadvies.