Marktdiepte lezen: DOM-trading met het orderboek en prijsniveaus

1. Wat is de marktdiepte (DOM) in trading?

De marktdiepte is het geheel van alle openstaande limietorders in het orderboek, gerangschikt naar prijsniveau. Aan de biedkant (bid) staan de kooporders onder de actuele koers, aan de laatkant (ask) de verkooporders erboven. De Engelse benaming is Depth of Market, afgekort DOM; in het Nederlands spreekt men meestal van het orderboek.

Voor het begrip van de marktdiepte zijn enkele termen belangrijk:

Wie de marktdiepte leest, ziet dus niet wat al is verhandeld, maar wat zou kunnen worden verhandeld. Precies daarin liggen de informatieve waarde en de moeilijkheid ervan.

2. Hoe werken limietorders in het orderboek?

Limietorders in het orderboek bedienen de marketorders van kopers en verkopers die een transactie onmiddellijk willen uitvoeren. Wie meteen wil kopen, stuit op de verkooplimieten aan de laatkant; wie meteen wil verkopen, op de kooplimieten aan de biedkant.

In de praktijk is de zichtbare liquiditeit echter niet altijd echt of volledig. Er zijn twee gevallen te onderscheiden:

1. Het verwijderen van limietorders: Grote orders worden ingetrokken voordat de koers ze bereikt, of precies op het moment waarop de koers dat niveau raakt. Worden orders doelbewust alleen voor de schijn geplaatst, dan spreekt men van spoofing. Dat geldt als marktmanipulatie en is verboden, in de EU op grond van de Verordening marktmisbruik (MAR). Niet elke intrekking is echter manipulatie: handelaren veranderen van mening, algoritmen passen orders voortdurend aan.
2. De icebergorder: Die wordt vaak gebruikt wanneer slechts een deel van een grote order in het orderboek moet staan. Zodra dat deel is uitgevoerd, wordt onmiddellijk een nieuw, klein deel in het orderboek geplaatst. Dit gaat door tot de volledige grote order in kleine delen is uitgevoerd. De icebergorder is een toegestaan ordertype, maar verbergt de werkelijke liquiditeit.

Belangrijk is bovendien: grote limietorders in het orderboek kunnen zowel toebehoren aan handelaren die een trade openen als aan handelaren die een eerder geopende positie sluiten. Een grote kooporder betekent dus niet automatisch nieuwe koopinteresse.

3. Hoe wordt de marktdiepte zichtbaar in de grafiek?

De marktdiepte wordt zichtbaar in de grafiek wanneer een indicator de niveaus van het orderboek (DOM-levels) als gekleurde horizontale lijnen achter het koersverloop legt. De gegevens van het orderboek veranderen zeer snel, en het is nauwelijks mogelijk om alle prijzen te onthouden. Zo'n indicator moet de analyse van het orderboek vergemakkelijken: hij geeft alle veranderingen van de limietorders in realtime in de grafiek weer. Hoe breder en hoe warmer de kleur van een lijn, hoe groter de order op dat niveau.

Afbeelding 1 toont de future op goud in een 1-tickgrafiek. De blauwe en gele horizontale lijnen van verschillende breedte zijn limietorders uit het orderboek. Nummer 1 markeert verkoop-, nummer 2 kooporders. Bij het brede, geeloranje vlak van nummer 3 gaat het om een grote limietverkooporder die na enige tijd werd opgegeven en verwijderd. Zo kan de liquiditeit in realtime worden geanalyseerd: steun- en weerstandsniveaus worden herkenbaar, en de koersreacties bij tests van deze niveaus kunnen worden gevolgd.

Test een gratis platform demo.

4. Waarom is de analyse van het orderboek zo veeleisend?

De analyse van het orderboek is veeleisend omdat historische gegevens over limietorders moeilijk te verkrijgen zijn en elk instrument eigen liquiditeitspatronen heeft. Het orderboek is voor de meeste handelaren waarschijnlijk een van de minst onderzochte instrumenten. Anders dan de uitgevoerde marketorders, die de koershistorie van veel handelsplatformen vormen, is het opslaan van orderboekgegevens vrij duur en vraagt het veel opslagruimte.

Elk instrument heeft zijn eigen liquiditeit en zijn eigen karakter wat het gedrag van handelaren en de handelsalgoritmen betreft. Enerzijds bemoeilijkt dat de analyse. Anderzijds kan het wie de moeite niet schuwt een informatievoorsprong geven op handelaren die het orderboek niet eens bekijken. Een voordeel in de zin van een zekere winst is dat niet.

Bij het onderzoek van de historie van verschillende instrumenten stuitte de auteur op enkele terugkerende handelspatronen, die hieronder worden voorgesteld.

In afbeelding 2 zijn er veel minder gele en rode orders dan in afbeelding 1. In plaats daarvan tonen de DOM-levels meer grote treden onder de koers. Het lijkt weliswaar logischer dat de koers zich in de richting van de minste weerstand beweegt. Toch beweegt hij zich vaak naar waar de liquiditeit was of is.

Een andere bijzonderheid is het geleidelijk verdwijnen van veel grote orders wanneer de koers ze nadert. Dat is nauwelijks toeval, en het kan de vraag beantwoorden waar de werkelijke liquiditeit kleiner is. Het gedrag wijst erop dat achter deze limietorders geen echte koop- of verkoopinteresse stond. Weliswaar verplichten marketmakers zich op veel beurzen contractueel om voor liquiditeit te zorgen, toch blijft de reële liquiditeit deels verborgen. Let daarom bij elk instrument eerst op deze nuances voordat u conclusies trekt uit de marktdiepte.

Test een gratis demo.

5. Hoe werkt het false-breakoutpatroon in het orderboek?

Bij het false-breakoutpatroon breekt de koers kort onder een grote liquiditeitszone in het orderboek, de beweging valt stil en de koers keert terug boven het gebroken niveau. Visueel ziet het eruit als een valse uitbraak met daarna een uitputting van de handelsactiviteit. Dit handelspatroon kwam in de onderzoeken van de auteur vrij vaak voor bij de future op ruwe olie (WTI, symbool CL).

Ter bevestiging dient een indicator voor grote afzonderlijke transacties („Big Trades”), die geaggregeerde transacties vanaf een bepaalde minimumgrootte in de grafiek markeert (afbeelding 3). De minimumgrootte werd daarbij onder de automatisch bepaalde filterwaarde gezet, zodat de geaggregeerde handel op het moment van de uitbraak duidelijk te zien is. Zo valt ook na te gaan dat het volume in het orderboek niet al vóór de uitbraak werd verwijderd, maar werkelijk werd verhandeld.

Technisch verloopt het patroon in vier stappen:

1. Uitbraak onder de liquiditeit in het orderboek
2. Bevestiging door een cluster van grote transacties (Big Trades)
3. Stop van de uitbraakbeweging
4. Omkeer en terugkeer boven het gebroken niveau

Het patroon levert vaak slechts een kortstondige beweging op tegen de richting van de valse uitbraak in. Volgens de waarnemingen van de auteur trad deze tegenbeweging wel vrij vaak op, en werd het niveau daarna vaak nog eens getest. Voor handelaren met een kortetermijnhorizon kan dat een instapmoment zijn. Een slaagkans valt daaruit niet af te leiden.

Probeer de gratis demo.

Bevestiging in de footprint-grafiek

De footprint-grafiek toont binnen elke kaars hoeveel contracten er op elke prijs aan de bied- en aan de laatkant werden verhandeld (bid-askweergave). Wie hem voor de analyse gebruikt, ziet op het moment van de valse uitbraak in de kaars vaak het stopvolume: een hoog volume aan het uiteinde van de kaars, dat de beweging opvangt. Daarnaast is te zien hoe dit niveau vóór een kortstondige opwaartse beweging opnieuw wordt getest.

Combineert men beide waarnemingen, dan ontstaan aanwijzingen voor een kortstondige zwakte van de verkopers. Afbeelding 4 toont hoe de handelsactiviteit bij de poging om het orderboekniveau te doorbreken vrijwel onmiddellijk na het verschijnen van het Big-Trades-verkoopcluster stilvalt. Een vergelijkbare situatie is rechts in de footprint-grafiek te zien: die toont het stopvolume aan de onderkant van de kaars en de daaropvolgende test.

Test een gratis demo.

Samengevat geldt voor het false-breakoutpatroon:

1. Het kan helpen bij het zoeken naar een mogelijk keerpunt of het begin van een correctie.
2. Het is vaak te zien bij de future op ruwe olie, maar kan ook bij andere instrumenten optreden. Futures en aandelen hebben elk hun eigen karakter en hun eigen patronen.
3. Het signaleert slechts een kortstondige omkeer. Wie het wil handelen, moet snel reageren.
4. Footprint-grafiek en stopclusters in de betreffende kaarsen kunnen als bevestiging dienen.

Tip: Dit is onze meest populaire e-book over futures:

6. Wat is het patroon van de liquiditeitstoename?

Bij het patroon van de liquiditeitstoename groeit de hoeveelheid limietorders op een sterk niveau terwijl de koers het nadert, en de koers kaatst ervoor of erop terug. Uitgangspunt is het naderen van een sterk niveau, zonder dat het precieze tijdstip bekend is. In het ideale geval komt de koers zo'n niveau zeer dicht nabij, tot op ongeveer vijf ticks. Soms stopt hij echter al op 20 ticks afstand en keert om.

Daarom zou het patroon met andere instrumenten moeten worden aangevuld: het TPO-profiel (Time Price Opportunity) en het volumeprofiel. Daarmee kunnen extra intradayniveaus worden bepaald, in het bijzonder de prijs met het hoogste volume, de Point of Control (POC). Met behulp van het profiel zijn extra bevestigingen voor een omkeer te vinden. De auteur gebruikte daarvoor profielen in een raster van 1 minuut in volumemodus, die transparant over de grafiek worden gelegd, zodat de orderboeklijnen zichtbaar blijven. Het volumeprofiel en alles wat u nodig heeft is beschikbaar in het NanoTrader plaform.

Wat betekent Time Price Opportunity (TPO)?

Een Time Price Opportunity (vrij vertaald: tijd-prijskans, kort TPO) is de basiseenheid die in een profielgrafiek wordt weergegeven. Elke TPO staat voor een tijdsegment waarin de markt een bepaalde prijs heeft verhandeld. Binnen hetzelfde tijdsegment krijgt elke geraakte prijs precies één TPO, ook als hij meermaals wordt verhandeld. Een nieuwe TPO verschijnt op hetzelfde prijsniveau alleen wanneer de markt in een later tijdsegment van de dag opnieuw tegen die prijs handelt. Hoe meer TPO's op een prijs liggen, hoe langer de markt zich daar heeft opgehouden.

Kenmerken van het patroon

De belangrijkste kenmerken van het patroon van de liquiditeitstoename zijn:

1. Een zeer grote liquiditeit is zichtbaar in het orderboek.
2. Het volume van de limietorders stijgt terwijl de koers zich in de richting van het gedefinieerde niveau beweegt. Dat is af te lezen aan het kleurcontrast en aan de evenredige verandering van de lijnbreedte.
3. Is de koers nog maar ongeveer 20 ticks verwijderd, dan zoekt u het best naar extra bevestigingen in het volumeprofiel.
4. Een consolidatie boven het POC-niveau en de afsluiting van het profiel van de lopende periode daarboven zouden bij een steun tekenen zijn van de kracht van de kopers.

Voorbeeld 1: steun bij 33,50 dollar in de future op ruwe olie

Afbeelding 5 toont het naderen van een steunniveau in het orderboek bij 33,50 dollar. De lijn kleurt bij het naderen rood, het volume van de limietorders op dit niveau neemt dus toe. De paarse lijnen tonen de niveaus van het hoogste volume van elke minuutperiode (minuut-POC's). Te zien zijn twee tekenen van de kracht van de kopers vóór het begin van de koersstijging: de koers drukte op het volumeniveau, maar consolideerde daar in plaats van verder te dalen. Rond 33,68 dollar kwamen er meer kopers in de markt, daarna gaf de verkoopkant toe.

Test een gratis demo.

Voorbeeld 2: weerstand bij 34,00 dollar in de future op ruwe olie

Afbeelding 6 toont een tweede voorbeeld van dit patroon, opnieuw bij de future op ruwe olie, dit keer aan een weerstand. Een grote limietverkooporder stond op 34,00 dollar. De koers naderde het niveau slechts tot op 26 ticks (circa 33,74 dollar). Op het eerste gezicht was de afstand vrij groot, een verdere stijging tot aan de grens leek dus mogelijk. Kenmerkend was echter dat het volume van de limietorders op dit niveau sterk toenam, herkenbaar aan de kleurverandering van geel naar rood. Het profiel toonde meerdere tekenen van de kracht van de verkopers. Er volgden meerdere kortstondige dalingen van 30 tot 40 ticks.

Test een gratis demo.

7. Wat is een tick waard bij de future op ruwe olie?

Een tick komt bij het standaardcontract van de future op ruwe olie (WTI, 1.000 vaten) overeen met 0,01 dollar per vat, dus 10 dollar per contract. Daarmee zijn de bewegingen uit de voorbeelden in te schatten. De berekening is vereenvoudigd, volgens eigen berekening en vóór kosten:

Het verliesscenario laat zien: mislukt een patroon, dan sluit de stop de positie met verlies. In snelle markten kan de uitvoering duidelijk achter de stopkoers liggen. Futures zijn instrumenten met hefboomwerking; de gestorte margin is slechts een fractie van de contractwaarde, en verliezen kunnen de inleg overschrijden.

Tip: Hier vind je alles over de belangrijkste futures.

8. Profiel: patronen van de marktdiepte in één oogopslag

De twee patronen uit het artikel vergeleken:

9. Wat zijn de voor- en nadelen van de analyse van de marktdiepte?

De analyse van de marktdiepte levert informatie die in koers- en volumegrafieken ontbreekt, maar vraagt veel ervaring, tijd en reactiesnelheid.

Conclusie

De marktdiepte vult de klassieke volumeanalyse aan met zicht op de limietorders en daarmee op de liquiditeit die koersbewegingen pas mogelijk maakt. Wie het orderboek leest, herkent potentiële steun- en weerstandsniveaus en kan observeren hoe marktdeelnemers reageren wanneer de koers nadert. De twee voorgestelde patronen, de valse uitbraak onder een liquiditeitszone en de liquiditeitstoename op een sterk niveau, zijn echter zeer kortstondige signalen. Ze hebben een bevestiging nodig via de footprint-grafiek of het volumeprofiel, een vaste stop en ervaring met het betreffende instrument.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Wat is het verschil tussen marktdiepte en een footprint-grafiek?

De marktdiepte toont openstaande limietorders die nog op hun uitvoering wachten, de footprint-grafiek daarentegen al uitgevoerde marketorders. De marktdiepte beschrijft dus wat zou kunnen worden verhandeld, de footprint wat werkelijk werd verhandeld. In de praktijk vullen beide elkaar aan: het orderboek toont mogelijke niveaus, de footprint bevestigt of daar werkelijk volume werd omgezet.

Wat betekenen bid en ask in het orderboek?

Bid is de hoogste prijs waartegen iemand wil kopen, ask de laagste prijs waartegen iemand wil verkopen. Het verschil is de spread. In het orderboek staan onder de bid meer kooplimieten en boven de ask meer verkooplimieten. Hoe meer contracten op deze niveaus staan, hoe groter de marktdiepte en hoe minder een enkele marketorder de koers beweegt.

Is het orderboek betrouwbaar?

Het orderboek is slechts beperkt betrouwbaar, omdat zichtbare orders op elk moment kunnen worden gewijzigd of geschrapt. Grote orders verdwijnen soms kort voordat de koers ze bereikt, en icebergorders tonen slechts een deel van hun volume. Zinvoller is te kijken hoe de liquiditeit verandert wanneer de koers nadert en of er op het niveau werkelijk wordt gehandeld.

Wat is spoofing op de beurs?

Spoofing is het plaatsen van orders die vóór hun uitvoering weer moeten worden geschrapt, om andere marktdeelnemers een vals aanbod of een valse vraag voor te spiegelen. In de EU geldt spoofing op grond van de Verordening marktmisbruik als verboden marktmanipulatie, ook in de VS is het verboden. Voor traders betekent dat: een grote order in het orderboek is nog geen bewijs van echte interesse.

Voor welke markten is DOM-trading geschikt?

DOM-trading is vooral geschikt voor beursverhandelde markten met een centraal orderboek, zoals futures op ruwe olie, goud of aandelenindexen. Daar lopen alle orders via één beurs, zodat het orderboek de volledige zichtbare liquiditeit toont. Bij buitenbeurs verhandelde producten ontbreekt zo'n centraal orderboek. Elk instrument heeft bovendien eigen liquiditeitspatronen, die u eerst moet observeren.

Welk tijdsbestek past bij de analyse van de marktdiepte?

De analyse van de marktdiepte past vooral bij zeer korte tijdsbestekken, van de tick- tot de minuutgrafiek. De orderboekgegevens veranderen binnen enkele seconden, en de patronen in dit artikel leidden tot bewegingen van enkele tientallen ticks. Voor swingtrading over meerdere dagen zegt het orderboek weinig, omdat de limietorders tegen die tijd allang zijn veranderd.

Heb ik historische orderboekgegevens nodig voor de analyse van de marktdiepte?

Historische orderboekgegevens zijn nuttig, maar niet strikt noodzakelijk. Ze zijn duur en vragen veel opslagruimte, daarom hebben veel handelaren er geen toegang toe. Een praktisch alternatief is om dag na dag eigen waarnemingen te verzamelen of handelssessies op te nemen. Zo leert u het gedrag van de liquiditeit in uw instrument kennen voordat u echt kapitaal inzet.

Dit artikel van Michael Burgstaller verscheen eerst in het Duitstalige TRADERS´ Magazin, uitgave 07/2020. Het werd voor publicatie licht bewerkt en vertaald.

Risicowaarschuwing: Effecten zijn onderhevig aan koersschommelingen. De handel in financiële instrumenten met hefboomwerking brengt aanzienlijke verliesrisico’s mee; bij futures kunnen de verliezen de inleg overschrijden. De grafiekvoorbeelden zijn achteraf gekozen, de rekenvoorbeelden vereenvoudigd en zonder handelskosten berekend. Winsten uit het verleden of op een demoplatform bieden geen garantie voor toekomstige winsten. Dit artikel is geen beleggingsadvies.